Istil a maké an mwen

An konmansé maké ja ni pasé 30 lanné alè. Jou jòdi, an ja mété 3 liv déwò, mé an réyalité an ni enpé maké dèyè ki la ka atann tou a yo. Si ni on biten an pé di é répété sé jan mwen alèz mwen maké. An ka fè’y san fòsé. An k’ankit kité mo sòti pou di sa an anvi di. Sé té’é kont an mwen menm, an té’é pé pasé jouné é jouné ka maké.

Si tou sa byen vré, si sé pou viré gadé dèyè, an pa té moun ki té enmé maké o li plis ki sa lè an té pli jenn. Pou-tout-bon, lè lè a adolésans pran mwen, an konmansé ni entérèsman pou mizik a Mériken. Ni yonn ki vitman pran on plas èspésyal pou mwen, sé rap. An touvé mwen enmé toubòlman tann jan sé rapè la té ka jwé avè son, kadansé mo, sizé asi on mizik, é voyé vibrasyon alé.

Rivé on lè, sé rap an té ka kouté pi plis pasé sé lézòt mizik mériken la. É lè pou prèmyé fwa an vwè on fanm ka rapé, mi sé la on biten anni fèt an lèspri an mwen. Si kon yo ka di « tout biten ka vin biten parapòt a on biten », an touvé mwen ka maké parapòt a rap.

Lanné a kolèj sé té tan a rap. Lanné a lisé, zorèy an mwen konmansé wouvè asi dòt mizik a Lakarayib kon régé o dennsòl. Natirèlman avè tou sa, zouk té toujou la. An grandi avè’y. Lanné a étid an mwen an kontinyé kouté tout sé mizik lasa é dòt ankò lanmòd voyé monté. Mé, pannan sé lanné lasa rap kontinyé ni on gran plas é dirèktèman dèyè dennsòl té ka suiv.

Entérèsman an trapé pou lang la fè osi an koumansé kouté mizik an nou on lòt mannyè pannan sé lanné lasa. Zouk, kadanslipso, konpa, gwoka, bèlè vin ansiklopédi a lang la pou mwen. É mizi-an-mizi, kon i konnèt fè’y, tan fè tan é fè enpé biten évoliyé an lègzistans an mwen. Kifè, jòdi, mizik an ka plis kouté dépi bon détwa lanné sé gwoka é zouk. Mé sé toujou avè anpil anpil plézi an ka woutann son mériken an kouté an jénès an mwen. Osi, délè, sa ka rivé mwen pran tan dékouvè détwa nouvo son ka sòti.

Tou sa fè, lè an ka maké mizik toujou on jan la pou kadansé mo an ka mété si papyé. Pli-souvan-ki-rawman, sa ka parèt adan mannyè an ké konswa on tèks. Pou onlo moun rap, dennsòl o régé sé mizik andèwò, mé pou mwen tini on menm fil ki ka lyanné kilti a Nèg a Lézamérik. Adan’y an touvé nannan ki ka fè mwen grandi, é sé avè’y kon avè sa ki akaz an nou menm an touvé mwen ka dévlopé istil a maké an mwen.

Si kon an ja di, an tété an manmèl a rap pannan bon détwa lanné. Pasé mizik la, sé tout kilti la i ka chayé la i palé ban mwen. On biten ki té toujou pòtalan pou mwen sé rété mwen, rété vré adan lavi kon adan tou sa an ka fè. É avè ipòp, lidé lasa chouké dé fwa pli fò ankò an lèspri an mwen.

Piplis, asiré, tout réyalité an nou, kilti an nou, mès an nou, té toujou la pou fè mwen vwè kon sa an ké touvé limyè. Timoun, manman mwen toujou di mwen jan fò enmé lang an nou é kilti an nou. Kifè, an pa grandi ka konsidéré fò mété yo dèyè do an mwen. É lè an aprann avè mizik ki fèt andèwò a kaz an nou, an pa konsidéré yo pi bon pasé tan nou. Té ni on lékilib ki pèwmèt mwen vansé byen doubout asi dé pyé an mwen.

Lè an té an klas a prèmyèw, ni on biten an ka sonjé byen byen byen. Pofésè a fransé la té bay fè on wouchach pou maké on dosyé. An touvé mwen ka woulé asi siwréyalizm. An pa té konnèt sa sa té yé. Lè an fè travay lasa, mésyé ! an té ka bennyé a gou an mwen an gran dlo ! An touvé la on biten adan on kouw a fransé an té enmé kon enmé fèt. Piplis, i té an sans an mwen, davwa i té ka ban mwen vwè jan moun rivé kréyé é fè gran biten avè on lidé an té ja ni : pa bizwen maré adan ayen, fò rété sa ou yé é santi’w lib èsprimé sa ki andidan’w. Sé kon sa an konprann li. Sé sa an té ni an kè an mwen, sé sa rap wouban mwen, é mi siwréyalizm té ka wouvin ban mwen’y ankò. Avè sa, an santi mwen paré mwen fè douvan !

Mé kan menm, an tan lasa an pò’ò té ka maké. An touvé mwen ka mété mo asi papyé dirèktèman apré bak la. Sé té vakans, an té la, vi an mwen té kay pran on lòt dimansyon, alòs an désidé fè on biten an té toujou anvi fè san pran tan fè’y. Lè an touvé mwen ka maké, on sèl biten té ka konté pou mwen sé té kité sa ki té andidan mwen sòti. An pa konsidéré fò rété pri adan p’on istil a ayen. An santi mwen lib man vwayajé an tou sa ka fè mwen é tou sa ki an kè an mwen an té anvi kité sòti. Kidonk, an chwazi lib an maké an mwen. Biten la pou mwen sé té rété vré é rété mwen, avè di sa an ni a di. Jis alè sé byen sa ki dèyè tout maké an ka maké.

Dayè-pou-yonn, an konmansman sé rap an té vlé fè. An té byen avè sa padavwa pa ni on jan pou fè, sé chak moun la pou touvé sa ki ta’y. Kidonk, an touvé mwen ka maké é pran plézi jwé avè mo. Rivé on lè, apré lanné, pannan an té linivèsité an jwenn dòt moun ka fè rap. É an dékouvè avè èspéryans lasa, si asiré-pa-pétèt sé rap ki fè an ka maké, a pa pou sa rap sé biten an mwen. Zafè a aprann tèks, travay tèks, répété tèks … a pa té pou mwen menm ! An réyalizé, san sav, an té dévlopé on maké ki an lentansyon an mwen té pou tèks a rap, mé ki pa té ni ayen a vwè avè sa. Douvan fèy papyé, sèl fil an mwen té sa an té vlé di é jan an té vlé di’y. Pa té ni p’on dòt biten alantou. La, an té adan on sitiyasyon ki té ka mandé rantré an zafè a tan, kyenbé on mélodi, sizé anlè on ritmik, di pou moun tann é konprann… É, an viv sa kon kontrent té ka vin frenné libèté an mwen. Tou sa fè, gran bonnè menm, an réyalizé sa an pisimé sé ékri.

An menm tan, rap é ipòp pòté sitèlman ban mwen, an pa santi an té pé anni arété blip ! An rété timid an mouvman la. An té enmé anbyans la, mé an té sav sé ékriti ki té pou mwen. Alòs an fè chwa on ti tan kontinyé maké an té ka fè é an plis, chèché fè yonndé tèks èspésyalman an rap pou ni plézi viv sa an révé pannan lanné. Sé té on bèl èspéryans ! I chouboulé mwen onlo davwa, i fè lidé an té ni a sa an té vlé fè ann chalviré. Mé an kontan an viv li. Sé té prèmyé fwa an té ka sòti an karé an mwen avè tèks an mwen é fè moun sav an ka maké é tann sa an ka maké. Kifè, sé té prèmyé pa an mwen adan sa an ka fè jòdi. An té ni chans évoliyé avè moun ki ban mwen bon fòs lè an té ka di tèks, é rèspèkté jan an té yé an mouvman la. An pé enki di yo mèsi.

Tèks a prèmyé liv an mwen Pawòl maké (2010) pou majorité an ékri yo an moman an té ka fè rap. Liv la sé mikstép an mwen. I ka sizé chwa an fè woulé avè ékriti dabò-pou-yonn. Apré linivèsité a léta, an touvé mwen Gwadloup ka rantré an linivèsité a pèp an mwen. La, an fè chwa fè ti chimen an mwen an gwoka. Sa fè, an suiv latilyé a tanbou, a chanté é a dansé. É an anni konstaté gwoka rantré an maké an mwen. A pa on biten an chèché travay, i té la, i vin li menm a’y é an pa té pé pi kontan ! Sa ka parèt fò adan dézyèm liv an mwen An kè ! (2014). Apoulòsdonk, mannyè mété mo asi lidé a 2 prèmyé liv an mwen toutafètman diféran.

Anba men an mwen, sé 2 jan maké lasa kontré tou natirèlman san bouré. An alèz mwen plis adan yonn o fè alé-viré adan yo é alyansé yo. Osi, avè mannyè di an nou, mannyè konswa lègzistans nou tini, yo ka fè on sèl lawonn avè yo. Mi sé tou sa ki ka fè istil a maké an mwen jòdi. Sa ka parèt byen adan Klèté (2024), dènyé liv an sòti. Pou vré, tèks an mwen pa dòt ki finèt ouvè anlè chimen a on fanm, désandan a Afriken adan Lézamérik, pi èspésyalman an Gwadloup, ki vansé adan lavi ka dékouvè lèmonn avè on lanmou pou mizik ki fè i désidé sèvi avè mo pou di sa i ni a di.